Για κάποια παιδιά η σχολική ζωή δεν είναι εύκολη...

Γράφει η Μποτσφάρη Μελπομένη

Ο σχολικός εκφοβισμός δεν είναι απλά μια τυχαία, επιθετική συμπεριφορά που επιφέρει κάποιες περιστασιακές αρνητικές επιπτώσεις στο/η μαθητή/τρια-θύμα.

Πρόκειται για μια κακόβουλη συμπεριφορά που επιδιώκει να προκαλέσει στο θύμα πέρα από σωματική βλάβη και ένα είδος ψυχικού και συναισθηματικού ακρωτηριασμού. Ειδικότερα, το ωθεί σε ανικανότητα για δράση, εδραιώνοντας μέσα του την αίσθηση ότι η θυματοποίησή του είναι αναπόφευκτη και η αντίδρασή του μάταιη.

Το απλό φιλικό πείραγμα, λοιπόν ανάμεσα σε συμμαθητές/τριες δεν αποτελεί σχολικό εκφοβισμό. Αντιθέτως, ο σχολικός εκφοβισμός εμπεριέχει: πρόθεση, συστηματικότητα, ασυμμετρία μεταξύ των μαθητών, καταδυνάστευση, σωματική και ψυχική βλάβη και εκδηλώνεται με τις εξής πέντε βασικές μορφές βίας: τη Σωματική-Άμεση, η οποία συνεπάγεται πρόκληση πόνου ή τραυματισμού, κλοπή ή καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, τη Λεκτική, όπως βρισιές, κοροϊδίες, χλευασμός, προσβολές, τη μη Λεκτική-Εξωλεκτική, όπως μορφασμοί, χειρονομίες, την Κοινωνική–Έμμεση, λόγου χάρη φήμες, διαδόσεις, αποκλεισμός και την Ηλεκτρονική, η οποία εκδηλώνεται με απειλές, προσβολές, δημοσιοποίηση εικόνων, διάδοση φημών μέσω κινητού τηλεφώνου και διαδικτύου.

Ωστόσο, είναι αξιοσημείωτο ότι εκτός από τις παραπάνω μορφές βίας αρκετοί μαθητές/τριες υφίστανται εκφοβισμό "υποκινούμενης παραβατικότητας", όταν αναγκάζονται από το θύτη να κάνουν ανάρμοστες ή παρεξηγήσιμες πράξεις προς άλλους (π.χ. κλοπές) και έτσι μετατρέπονται σε ακούσιους θύτες.

Επομένως, ο εκφοβισμός είναι μια πράξη κοινωνικής παθογένειας, καθώς συμπεριλαμβάνεται στα φαινόμενα που δηλώνουν έλλειψη σεβασμού τόσο στον καθένα από μας όσο και στην ομάδα και οι άμεσα εμπλεκόμενοι είναι ο θύτης, το θύμα και ο παρατηρητής. Όσον αφορά το θύτη, πρόκειται για ένα δημοφιλές άτομο με ναρκισσιστικό σχήμα προσωπικότητας, δηλαδή ένα άτομο αλαζονικό που έχει διογκωμένη αίσθηση της δικής του αξίας, ανάγκη για θαυμασμό και εξουσία. Το παιδί αυτό ωθείται προς την παραβατικότητα, χωρίς ηθικούς ενδοιασμούς και ενσυναίσθηση αδιαφορώντας για τις συνέπειες ή την πιθανή τιμωρία, ικανοποιημένος από την πρόκληση «πόνου» στο θύμα και την αίσθηση δύναμης. Αντιθέτως, το θύμα είναι ένα ανασφαλές, αγχώδες, μοναχικό και κοινωνικά απομονωμένο άτομο, το οποίο ανήκει σε μειοψηφική ομάδα και τις περισσότερες φορές είναι σωματικά αδύναμο με χαμηλή αυτοεκτίμηση. Στους άμεσους συντελεστές ανήκει και ο παρατηρητής, ο ποίος υποστηρίζει το θύτη, προσποιείται ότι δεν είδε τίποτα, παραμένει αδρανής και μπορεί να αποδοκιμάζει το θύτη αλλά δεν το δείχνει.

Εντούτοις, απαραίτητη προϋπόθεση για την εκδήλωση του εκφοβισμού, είναι η ύπαρξη του κατάλληλου πλαισίου, η οποία συνιστά την αλληλεπίδραση ατομικών, διαπροσωπικών, κοινοτικών και κοινωνικών παραγόντων. Σε αυτήν, λοιπόν συντελεί η κυριαρχία των προτύπων βίας, η κατάρρευση των ηθικών αξιών που υπέστη τα τελευταία χρόνια, η δικαίωση της βίας ως λύση στα προβλήματα, η συναισθηματική παραμέληση αλλά και ο στιγματισμός της διαφορετικότητας. Παράλληλα, η ελλιπής ενημέρωση των πολιτών, η έλλειψη πολιτικής αντιμετώπισης του προβλήματος, η αδιαφορία, η γραφειοκρατία και η ευθυνοφοβία ενισχύουν τη διαιώνιση του φαινομένου.

Έτσι, σύμφωνα με πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις ερευνών, η Ελλάδα βρίσκεται στις 4 πρώτες χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά μαθητών που εμπλέκονται σε περιστατικά εκφοβισμού μαζί με τη Λιθουανία, Εσθονία και Λετονία. Συνεπώς, γίνεται σαφές ότι η συνολικότερη κοινωνική αποδιοργάνωση αντανακλάται στην καθημερινότητα του σχολείου, με συνέπεια την υποβάθμιση, την αποστροφή για το σχολικό περιβάλλον, την απομάκρυνση από τις αξίες και τα ιδεώδη του σχολείου.

Απαραίτητη προϋπόθεση, λοιπόν, τίθεται να αναπτυχθούν τόσο η πρόληψη όσο και η άμεση ενεργοποίηση μηχανισμών παρέμβασης με στόχο την προώθηση ενός νέου αξιακού συστήματος, το οποίο θα διαπερνά τη δομή και τη λειτουργία του σχολείου. Αξίες όπως η ετερότητα, η αλληλεγγύη, η ανεκτικότητα, η ισοτιμία απαιτείται να επανατοποθετηθούν στο προσκήνιο της σχολικής ζωής σε μια προσπάθεια επαναθεμελίωσης του κριτικού λόγου και της ανθρωποκεντρικής παιδείας εξαλείφοντας φαινόμενα δογματισμού, ρατσισμού και ξενοφοβίας που ενόψει της κρίσης προκαλούν διχόνοια ανάμεσα σε παιδιά και εφήβους.

Μποτσφάρη Μελπομένη
Δασκάλα, MSc Ειδικής Αγωγής

Πηγές:
Olweus, D. (2009). Εκφοβισμός και βία στο σχολείο. Αθήνα: ΕΨΥΠΕ
Rigby, K. (2008). Σχολικός εκφοβισμός. Αθήνα: Τόπος
http://epsype.blogspot.gr ανακτήθηκε στις 01/03/15