Σχολικός εκφοβισμός στην Αλμωπία: Παιδιά που πληγώνονται, γονείς που ανησυχούν και μια κοινωνία που δεν πρέπει να σιωπά

Του Σταύρου Βαφειάδη

Ο σχολικός εκφοβισμός δεν περιορίζεται στη σωματική βία. Μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα ειρωνικό σχόλιο, ένα προσβλητικό παρατσούκλι, μια κοροϊδία για την εμφάνιση ή τον συστηματικό αποκλεισμό ενός παιδιού από την παρέα. Και δυστυχώς, τέτοιες ιστορίες ακούγονται όλο και συχνότερα και στην περιοχή μας.

Το τελευταίο διάστημα, μέσα από την καθημερινή επαγγελματική μου επαφή με την τοπική κοινωνία, γίνομαι αποδέκτης ολοένα και περισσότερων αναφορών από γονείς και παιδιά για περιστατικά σχολικού εκφοβισμού.

Ιστορίες που προκαλούν προβληματισμό, στενοχώρια, αλλά και πολλά ερωτήματα για όσα συμβαίνουν μέσα και έξω από τις σχολικές αίθουσες.

Παιδιά που γίνονται στόχος επειδή διαφέρουν. Επειδή δεν ντύνονται όπως οι υπόλοιποι, επειδή έχουν διαφορετική εμφάνιση, επειδή είναι πιο συνεσταλμένα ή απλώς επειδή κάποιοι συμμαθητές τους αποφάσισαν να τα μετατρέψουν σε αντικείμενο χλευασμού.

Και μπορεί για κάποιους όλα αυτά να φαντάζουν μικρά και ασήμαντα, όμως για ένα παιδί που τα βιώνει καθημερινά μπορούν να μετατραπούν σε έναν πραγματικό εφιάλτη.

Γιατί ο σχολικός εκφοβισμός δεν αφήνει πάντοτε σημάδια στο σώμα. Αφήνει, όμως, σημάδια στην ψυχή.

Η ευθύνη ξεκινά από το σπίτι

Είναι εύκολο να καταδικάζουμε τέτοιες συμπεριφορές όταν αφορούν τα παιδιά των άλλων. Το πραγματικά δύσκολο είναι να κοιτάξουμε μέσα στη δική μας οικογένεια και να αναρωτηθούμε τι αξίες μεταδίδουμε καθημερινά στα παιδιά μας.

Τι τους μαθαίνουμε με τα λόγια μας, αλλά κυρίως με τη συμπεριφορά μας;

Πώς μιλάμε εμείς οι ίδιοι για τους άλλους ανθρώπους; Πόσο εύκολα σχολιάζουμε την εμφάνιση, την οικονομική κατάσταση ή τις ιδιαιτερότητες κάποιου; Πόσο συχνά γελάμε με κάποιον που είναι διαφορετικός;

Τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από τις συμβουλές μας. Μαθαίνουν παρατηρώντας μας.

Οι γονείς οφείλουν να προσφέρουν στα παιδιά τους όλα τα εφόδια για να προχωρήσουν στη ζωή. Να φροντίζουν για τη μόρφωσή τους, τις ανάγκες τους, την προσωπική τους εξέλιξη. Πάνω απ’ όλα, όμως, να τους διδάσκουν τον σεβασμό, την ευγένεια, την ενσυναίσθηση και την αξία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Να τους μάθουν ότι κανένας άνθρωπος δεν είναι κατώτερος επειδή είναι διαφορετικός. Ότι η δύναμη δεν βρίσκεται στην επιβολή απέναντι στον πιο αδύναμο. Ότι το να υπερασπίζεσαι έναν συμμαθητή σου που δέχεται επίθεση είναι πράξη θάρρους και όχι αδυναμίας.

Και κυρίως, να έχουν το θάρρος να παραδεχτούν ότι το δικό τους παιδί δεν είναι αυτονόητο πως βρίσκεται πάντοτε στη σωστή πλευρά.

Μπορεί να είναι εκείνο που πληγώνεται. Μπορεί, όμως, να είναι και εκείνο που πληγώνει. Ή εκείνο που παρακολουθεί σιωπηλά.

Και στις τρεις περιπτώσεις χρειάζεται η δική μας παρουσία, καθοδήγηση και ουσιαστική επικοινωνία.

Οι εκπαιδευτικοί δεν μπορούν να είναι απλοί παρατηρητές

Η ευθύνη, ωστόσο, δεν σταματά στην οικογένεια.

Το σχολείο είναι ο δεύτερος σημαντικότερος χώρος κοινωνικοποίησης ενός παιδιού. Εκεί δημιουργούνται φιλίες, διαμορφώνονται χαρακτήρες, καλλιεργούνται αντιλήψεις και χτίζεται η αυτοπεποίθηση.

Και εκεί κανένα παιδί δεν πρέπει να αισθάνεται μόνο του.

Ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι καθοριστικός. Όχι μόνο στην παροχή γνώσεων, αλλά και στη διαμόρφωση ενός ασφαλούς περιβάλλοντος, στο οποίο κάθε μαθητής θα αισθάνεται αποδεκτός και προστατευμένος.

Ασφαλώς, υπάρχουν εκπαιδευτικοί που δίνουν καθημερινά τον καλύτερό τους εαυτό, που στέκονται δίπλα στους μαθητές τους και πολλές φορές καλούνται να αντιμετωπίσουν καταστάσεις πολύ πιο σύνθετες από τα στενά όρια του διδακτικού τους έργου.

Αυτό, όμως, δεν αναιρεί μια βασική αλήθεια.

Κανένας εκπαιδευτικός και καμία σχολική διεύθυνση δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον σχολικό εκφοβισμό ως μια συνηθισμένη παιδική διαμάχη που θα λυθεί από μόνη της.

Η αδιαφορία, η υποτίμηση ενός περιστατικού ή η λογική του «παιδιά είναι, θα τα βρουν» δεν αποτελούν λύσεις.

Χρειάζεται εγρήγορση, διάλογος, συνεργασία με τις οικογένειες και έγκαιρη παρέμβαση. Χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, τα παιδιά να γνωρίζουν ότι υπάρχει κάποιος ενήλικας στον οποίο μπορούν να μιλήσουν χωρίς φόβο και χωρίς να αισθανθούν ότι ενοχλούν.

Γιατί η ευθύνη ενός σχολείου δεν εξαντλείται στην ολοκλήρωση της διδακτέας ύλης. Περιλαμβάνει και την προστασία της αξιοπρέπειας κάθε μαθητή.

Πίσω από ένα χαμόγελο μπορεί να κρύβεται ένα παιδί που υποφέρει

Υπάρχει και μια πλευρά του προβλήματος που συχνά παραβλέπουμε.

Δεν μιλούν όλα τα παιδιά για όσα βιώνουν.

Κάποια ντρέπονται. Κάποια φοβούνται ότι η κατάσταση θα χειροτερέψει. Άλλα δεν θέλουν να στενοχωρήσουν τους γονείς τους ή πιστεύουν ότι κανείς δεν πρόκειται να τα καταλάβει.

Έτσι, πολλές φορές, πίσω από μια αλλαγή στη συμπεριφορά, μια ξαφνική άρνηση να πάνε σχολείο ή μια ανεξήγητη στενοχώρια μπορεί να κρύβεται κάτι πολύ πιο σοβαρό.

Γι’ αυτό χρειάζεται να ακούμε περισσότερο τα παιδιά μας. Όχι μόνο όταν μας μιλούν, αλλά και όταν δυσκολεύονται να εκφράσουν όσα αισθάνονται.

Να μη βιαζόμαστε να χαρακτηρίσουμε τις ανησυχίες τους υπερβολικές. Να μην υποτιμούμε τον πόνο τους επειδή στα δικά μας μάτια η αιτία μοιάζει ασήμαντη.

Αυτό που για έναν ενήλικα είναι ένα απλό πείραγμα, για ένα παιδί μπορεί να γίνει μια πληγή που θα κουβαλά για χρόνια.

Η Αλμωπία είναι μια μικρή κοινωνία. Ας γίνει και μια κοινωνία που προστατεύει τα παιδιά της.

Δεν είναι σκοπός αυτού του άρθρου να στοχοποιήσει συγκεκριμένα σχολεία, εκπαιδευτικούς, οικογένειες ή παιδιά. Ούτε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι κάθε διαφωνία ή κάθε περιστατικό μεταξύ μαθητών συνιστά αυτομάτως σχολικό εκφοβισμό.

Σκοπός είναι να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση για ένα πρόβλημα που δεν έχουμε την πολυτέλεια να αγνοούμε.

Οι αναφορές που φτάνουν σε εμένα δεν αποτελούν από μόνες τους μια ολοκληρωμένη καταγραφή της έκτασης του φαινομένου. Είναι, όμως, αρκετές για να προκαλέσουν ανησυχία και να αναδείξουν την ανάγκη να συζητήσουμε σοβαρά όσα βιώνουν ορισμένα παιδιά στην καθημερινότητά τους.

Σε μια μικρή κοινωνία, όπως η δική μας, όπου λίγο πολύ γνωριζόμαστε μεταξύ μας, θα έπρεπε να είναι ακόμη πιο εύκολο να στεκόμαστε δίπλα σε όποιον έχει ανάγκη.

Να μη σιωπούμε για να μη δυσαρεστήσουμε κάποιον. Να μη δικαιολογούμε συμπεριφορές επειδή γνωρίζουμε την οικογένεια ενός παιδιού. Να μη μετατρέπουμε την προστασία της εικόνας ενός σχολείου σε σημαντικότερη υπόθεση από την προστασία των ίδιων των μαθητών του.

Και, βέβαια, να μην ξεχνάμε ότι και τα παιδιά που εκφοβίζουν χρειάζονται παιδαγωγική παρέμβαση και καθοδήγηση. Δεν γεννιούνται τα παιδιά με προκαταλήψεις και περιφρόνηση για τον συνάνθρωπό τους. Τέτοιες συμπεριφορές καλλιεργούνται, ενισχύονται ή γίνονται ανεκτές μέσα στο περιβάλλον όπου μεγαλώνουν.

Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, όχι μόνο τι παιδιά μεγαλώνουμε, αλλά και τι παραδείγματα τους δίνουμε.

Γιατί τελικά, το μεγαλύτερο επίτευγμα ενός γονιού δεν είναι να μεγαλώσει ένα παιδί που θα ξεχωρίζει από τους άλλους για όσα έχει ή για όσα καταφέρνει.

Είναι να μεγαλώσει έναν άνθρωπο που θα ξέρει να σέβεται, να αγαπά, να συμπαραστέκεται και να μη θεωρεί ποτέ τη διαφορετικότητα του άλλου αφορμή για εξευτελισμό.

Κανένα παιδί δεν πρέπει να επιστρέφει από το σχολείο του με δάκρυα επειδή κάποιος το έκανε να αισθανθεί κατώτερο.

Κανένα παιδί δεν πρέπει να φοβάται να είναι ο εαυτός του.

Και αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξει κάτι, πρέπει να ξεκινήσουμε από εμάς τους ίδιους.

Γιατί η ανθρωπιά δεν είναι μάθημα που διδάσκεται μόνο στην τάξη. Είναι μάθημα ζωής που οφείλουμε όλοι να δίνουμε καθημερινά με το παράδειγμά μας.